وقتشه تو، من، همه ما، جامعه بدون هاری

به گزارش وبدا، این بیماری مخصوص گوشت‌خواران اهلی و وحشی بوده، انسان و سایر حیوان‌های خونگرم پستاندار، به طور تصادفی و اغلب ازطریق حیوان گزیدگی به آن مبتلا می‌شوند. اهمیت بیماری هاری به دلایل زیر است:

1- میزان کشندگی بالا: به‌طوری که پس از ظهور علائم بالینی چه در انسان و چه در حیوان، قابل‌درمان نبوده و بیمار محکوم به مرگ خواهد بود.

2- افزایش روند موارد حیوان گزیدگی در انسان: به‌طوری‌که به‌ناچار سالانه مبالغ زیادی صرف خرید سرم و واکسن ضد هاری جهت درمان پیشگیری آسیب‌دیدگان می‌شود.

3- تلفات دام و خسارت‌های اقتصادی ناشی از این بیماری که در دام‌ها ایجاد می‌شود.

راه‌های سرایت بیماری به حیوان و انسان

1- گاز گرفتن: اصلی‌ترین راه‌سرایت بیماری، گازگرفتن توسط حیوان هار است البته ازطریق کشیده‌شدن پنجه آغشته به بزاق حاوی ویروس هاری (به‌ویژه در گربه و گربه‌سانان) نیز بیماری منتقل می‌شود.

2- پوست: از طریق پوست سالم، هاری سرایت‌پذیر نیست ولی از راه کوچک‌ترین خراش یا زخم در پوست، این بیماری منتقل می‌شود.

3- از طریق مخاطی: ویروس هاری از طریق مخاط آلوده نیز به انسان و حیوانات دیگر منتقل می‌شود. بنابراین، سگ‌ها و گربه‌های به‌ظاهر سالم که در اواخر دوره نهفتگی بیماری هاری هستند و هنوز علائم بالینی هاری در آنها ظاهر نشده است، ازطریق لیسیدن لب، چشم و بینی کودکانی که با آن‌ها بازی می‌کنند بیماری هاری را انتقال می‌دهند.

4- تنفس: سرایت هاری ازطریق تنفس، به‌ویژه در غارهای محل زندگی خفاش‌های آلوده، امکان‌پذیر است.

5- دستگاه گوارش: انتقال از این راه بعید است ولی حیوان گوشت‌خوار ممکن است به‌ندرت ازطریق خوردن لاشه حیوانات مرده در اثر ابتلا به هاری به این بیماری مبتلا شوند. به‌هرحال باید از خوردن گوشت و فرآورده‌های دام‌های مبتلا به هاری خودداری کرد.

6- وسایل آلوده: ویروس هاری بسیار حساس است و در مقابل نور و خشکی به‌سرعت از بین می‌رود ولی ممکن است ازطریق وسایل آلوده منتقل ‌شود.

علائم بیماری در حیوان

تمام پستانداران خونگرم اهلی و وحشی به بیماری هاری حساس هستند و میزبان‌های مختلفی موجب گسترش وسیع هاری می‌گردند.

دوره نهفتگی در سگ و گربه معمولاً 2 تا 3 هفته و گاهی چند ماه است. در خصوص بروز علائم هاری در حیوان باید به این نکته مهم توجه داشت که در برخی موارد تا 10 روز قبل از بروز علائم بالینی در سگ و گربه، ویروس موجود در بزاق حیوان می‌تواند بیماری را منتقل کند.

به‌عبارت‌دیگر اگر بزاق سگ و گربه در زمان گازگرفتن به ویروس هاری آلوده باشد، علائم بالینی تا 10 روز بعد در حیوان ظاهر می‌شود به همین دلیل، پس از هر گازگرفتن توسط این دو حیوان و با درنظرگرفتن دوره کمون باید آنها را تا سه هفته در قرنطینه نگه داشت.

پس از طی دوره نهفتگی اولین علامت بیماری، تغییر در رفتار و عادت‌های حیوان است؛ به‌نحوی‌که یا بیش از اندازه به صاحب خود انس و الفت پیدامی کند و مثل‌اینکه از او کمک می‌طلبد یا عصبانی و بدخو شده، غذای خود را به دلیل اختلال در بلع به‌خوبی نمی‌خورد گاها دیده شده است که حیوان هار انحراف تغذیه پیدا کرده و هر چیزی که در دسترس باشد (مانند چوپ و بستر و…) را می‌خورد.

پیشرفت بیماری در برخی موارد به‌صورت فلجی (هاری ساکت) بوده، حیوان به گوشه‌ای پناه می‌برد و ابتدا دست‌ها، سپس پاها و بعد سایر اندام‌ها فلج شده و درنهایت به علت فلج دستگاه تنفسی می‌میرد؛ ولی در بیشتر موارد، پس از دوره تغییر رفتار، حیوان پریشان و مضطرب و کم‌کم وحشی و درنده (هاری خشمگین) می‌شود و به گازگرفتن سنگ و چوب و اشیای مختلف پرداخته و محل زندگی خود را ترک می‌کند و بدون هدف به هر جایی می‌رود و به هرکس و هر حیوان سر راه خود ممکن است حمله کند. درنهایت، پس از مدتی در اثر دوندگی زیاد و گرسنگی و تشنگی به علت عدم قدرت بلع، کف از دهانش سرازیر شده و پی‌درپی زمین می‌خورد. صدای حیوان خشن، ناموزون و بریده بوده و درندگی در چهره‌ حیوان مشخص است.

گربه: حیوان پس از طی دوره نهفتگی به محل تاریکی می‌رود و از طریق پنجه کشیدن، مشابه گاز گرفتن سگ یا گرگ، هاری را انتقال می‌دهد. در واقع، از آنجا که از طریق لیسیدن دائم، پنجه‌های خود را به بزاق خود آغشته می‌کند، با پنجه کشیدن بر دست‌وپا یا صورت انسان یا حیوان دیگر هم می‌تواند با ایجاد خراش، ویروس هاری را منتقل کند.

علائمی مانند تغییر رفتار، کاهش اشتها، بی‌قراری، ریزش بزاق و فلجی دیده شده و گاها رفتارهایی مانند چنگ‌زدن به هوا ممکن است دیده شود. گاها حیوان گوشه‌گیر شده و یا بر عکس به سمت افراد بیاید. سپس در مرحله تهاجمی دهان کف آلود بوده و حیوان ستون فقرات خود را به حالت کمانی نگه داشته و بدون تحریک اقدام به گاز گرفتن و چنگ‌زدن می‌کند. سپس عدم تعادل، فلجی ظاهر شده و حیوان در نهایت تلف می‌شود در برخی موارد نیز ممکن است حیوان حالت تهاجمی نداشته و صرفا دچار فلجی، زوزه دائمی و سپس مرگ شود؛ لذا در برخورد با هرگونه تغییر رفتار در گربه به دامپزشک اطلاع دهید.

گاو: علائمی که ممکن است در گاو هار دیده شود شامل ریزش بزاق، نعره‌زدن مداوم، زور زدن، فلجی و در نهایت مرگ بوده ولی علائمی مانند ضربه‌زدن و گاز گرفتن اشیا، پرخاشگری و بی‌قراری نیز دیده شود. معمولاً حیوان هار به دلیل فلجی حلق و عدم توانایی در بلع، به‌شدت تشنه بوده و مرتبا اقدام به نوشیدن آب کرده که البته قادر به بلع آن نبوده و آب از دهان بیرون ریخته می‌شود. در نهایت حیوان فلج شده و تلف خواهد شد.

گوسفند: علائمی که ممکن است در گوسفند هار دیده شود شامل ریزش بزاق، افزایش شدید میل جنسی (پرش به سایر گوسفندان)، تهاجم، بی‌قراری، لرزش عضلانی، فلجی و مرگ است.

بز: علائمی که ممکن است در بز هار دیده شود شامل ترشح زیاد بزاق، تهاجم، بی‌قراری، فلج، نفخ و مرگ است.

اسب: علائمی که ممکن است در اسب هار دیده شود بسیار متفاوت بوده و شایع‌ترین علامت تغییرات رفتاری است، اکثر اسب‌ها در ابتدا کسل و افسرده هستند. علائم شایع قابل‌مشاهده شامل ناتوانی در ایستادن، عدم تعادل و ضعف عضلانی، حساسیت بیش از حد به لمس، لرزش عضلانی، بی‌اشتهایی، شل‌شدن دم و مقعد، از دست‌دادن حسی در اندام‌های عقبی، تب کولیک (دل‌درد)، بی‌حالی، تشنج، آسیب‌زدن به خود و تهاجم است که حیوان حتی تا 2 هفته پس از ظهور علائم نیز ممکن است زنده بماند.

حیات‌وحش

حیوانات حیات‌وحش مانند گرگ، روباه، کفتار و… در صورت ابتلا به هاری دچار تغییرات رفتاری شده و ممکن است از انسان یا وسایط نقلیه فرار نکنند که این امر باعث بروز تصادف و برخورد وسایط نقلیه با آنها خواهد شد؛ لذا در مواجهه با حیوانات حیات‌وحش تصادفی (خصوصاً گوشت‌خواران) حتماً در نظر داشته باشید که این حیوان ممکن است به‌احتمال بسیار زیاد هار باشد و از نزدیک‌شدن و تماس با آنها اکیدا خودداری و مورد را به اداره حفاظت محیط‌زیست و دامپزشکی گزارش دهید.

روباه: نترسیدن از انسان و حمله، (گاهی معمولا روباه به شکل ناگهانی وارد دامداری یا… شده و چند حیوان را گاز گرفته و سپس متواری ‌شود) روباه هار ممکن است دچار علائم دیگری مانند عدم تعادل و تشنج شود.

گرگ: هاری در گرگ معمولا به‌صورت تهاجمی بوده و بر خلاف حالت عادی حتی به جمع چندین نفره انسان‌ها نیز حمله می‌کند.

عوامل مؤثر بر ویروس

حلال‌های چربی، ویروس هاری را از بین می‌برند. این ویروس تحت‌تاثیر خشکی و حرارت 56 درجه و طی یک ساعت، فرمالین و الکل 60 تا 70 درصد نیز از بین می‌رود.

نکات بسیار مهم: در برخی موارد ممکن است تا 6 ماه بعد از گزش، حیوان علائم بیماری را نشان ندهد. بنابراین نبودن علائم در حیوانات مشکوک نمی‌تواند دلیل قطعی بر عدم آلودگی حیوان باشد. پس لازم است در مواردی که سگ و یا دام شما با حیوانات مشکوک درگیر می‌شوند حتما علاوه بر گزارش به اداره دامپزشکی شهرستان، حیوان را تا مدت 6 ماه به طور جداگانه و زیر نظر اداره دامپزشکی شهرستان نگهداری کنید و توصیه‌های ارائه شده را رعایت فرمایید.

توجه کنید که گاهی موارد ممکن است حیوانات شما (مثل سگ، گربه، سنجاب و…) و یا دام شما با حیوانات وحشی مانند راسو، روباه، شغال و… در ماه‌های گذشته درگیر شده و شما از این موضوع به دلیل کوچک بودن محل زخم و یا خرید جدید حیوانات، مطلع نشوید لذا ضروری است در صورت مشاهده هر گونه علامت عنوان شده مانند ریزش بزاق و تغییر رفتار (حتی بدون تهاجم)، تغییر صدا و انحراف ذائقه حتماً مراتب را به اطلاع دامپزشک و اداره دامپزشکی محل سکونت خود برسانید.

دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت در مورد هارگزیدگان

کمک‌های اولیه: زدودن ویروس هاری از مواضع آلودگی با استفاده از ترکیبات شیمیایی و طرق فیزیکی، مؤثرترین وسیله حفاظت مجروح از مبتلا شدن به هاری است. شستشوی فوری زخم‌ها با آب و صابون بسیار ضروری است و این توصیه باید در مورد هر نوع گزیدگی حتی آنهایی که به‌ظاهر ارتباطی با هاری ندارند، اجرا شود و سپس برای ضدعفونی کردن زخم‌ها از الکل 60 تا 70 درصد یا محلول ید در آب استفاده شود و زخم را پانسمان نکنید تا محیط بی‌هوازی برای میکروب ایجاد نشود.

پس از شستشوی زخم باید فرد مصدوم بلافاصله پس از انجام اقدامات اولیه به مرکز درمان پیشگیری شهرستان مراجعه کند. افراد در صورت بروز هر گونه مورد می‌توانند به شبکه‌های دامپزشکی شهرستان محل اقامت خود مراجعه و مورد را گزارش نمایند.

نکته پایانی: بزاق حیوان هار به شدت آلوده بوده و مصرف گوشت حیوان هار اکیدا ممنوع است.

منبع: دانشگاه علوم پزشکی سمنان